ŠTAMPAJ! | ODUSTANI...

Književnost

Sveti Sava našeg vremena

Mirko Kovač, 18. avgust 2004.
CKL. 15. septembar 2002

Ja sam pisac već dve stotine godina, tako počinje prigodni autobiografski tekst glasovitoga srpskog pisca Milorada Pavića. Odmah sam ukapirao da nije riječ o metauzalemu koji piše već dvjesto godina, nego je to samo još jedna dosjetka kakvim obiluje cijelo djelo toga autora koji barata metaforama i snovima na način kako prije njega niko nije umio. On sam kaže “da sanja brže od konja i da mu telefoni ržu ko puna štala ždrebaca javljajući o tim snovima”. Čim sam pročitao da je Milorad Pavić “pisac već dve stotine godina” , znao sam da je to samo jedna od piščevih zavrzlama, te da se radi o tome da taj književnik potiče iz spisateljske porodice u kojoj se pisalo još od 1776. godine kada je “jedan Pavić objavio u Budimu svoju zbirku pesama”. Na sreću srpske književnosti, ta srpska porodica nije se degenerisala, nego je dosegla svoj vrhunac u potomku Miloradu. “Kritičari u Francuskoj i Španiji zabeležili su da sam prvi pisac 21. veka, a živeo sam u dvadesetom veku”. Prvi pisac 21. stoleća veli da su ga “stručnjaci iz Evrope, USA i Brazila nominovali za nobelovu nagradu u književnosti.” Dakle, ne moraju uvek stare i slavne porodice pasti na degenerika; štaviše, neki njihov izdanak, uz svesrdnu preporuku brazilskih stručnjaka, može postati nobelovcem.

Milorad Pavić je rođen 1929. godine “na obali jedne od četiri rajske reke u 8 i 30 časova izjutra”, kako piše u kratkoj autobiografiji. Pavić je proznik, pjesnik, dramski pisac, istoričar srpske knjizzevnosti 17-19 stoleća, stručnjak za barok i simbolizam. “ Do danas Pavićeva dela imaju preko osamdeset prevoda u zasebnim knjigama na različite jezike širom sveta”, stoji u njegovoj biografiji. Doktorirao je na Sveučilištu u Zagrebu 1966. s temom iz usporedne književnosti Vojislava Ilića i evropsko pesništvo. Član je SANU od 1991. godine. Princ Aleksandar, prijestolonaslednik srpske kraljevske dinastije Karadjordjevića imenovao ga je 1992. za člana Krunskog savjeta kako bi svojim autoritetom i imenom pripomogao dinastičkim nakanama za povratak monarhije. Pavić je autor najmanje tridesetak knjiga, dobitnik mnogih nagrada, između ostalih i posljednje nagrade AVNOJ-a.

U kratkoj autobiografiji pisac nadalje veli da mu se “ noć u snu slatko lepila za oba obraza”, te da je bombardovan tri puta; jednom kad je imao 12 godina, drugi put kao petnaestogodišnjak, a treći put bješe navršio sedamdesetu “kada su NATO avioni bacali bombe na Beograd i Srbiju. Reka na kojoj živim, Dunav, otada nije više plovna”. Pa ipak, uprkos svjetskim uspesima i kandidaturi za Nobela, u toj autobiografiji provijava stanovita rezignacija srpskog književnika, jer na jednom mjestu veli da bi bolje prošao da je bio Turčin, te da je stradao zbog svojih pobjeda. “Pobede se ne isplate. Nisam nikoga ubio. Ali, mene su ubili. Mnogo pre smrti. Bio sam najpoznatiji pisac najomraženijeg naroda na svetu – srpskog naroda.”

Milorad Pavić je, kako sam kaže, do 1984. godine bio “najnečitani pisac u svojoj zemlji, a od te godine najčitani”. Sada procenjuje da ima cirka pet miliona čitalaca. Ne samo da nije bio čitan do 1984. godine i pojave “Hazarskog rečnika”, nego je bio jedva poznat kao prozni pisac o kojem nije niko ozbiljno razgovarao, dočim je kao naučnik imao nekog ugleda tim prije čto se bavio istorijom srpske književnosti iz doba baroka, predromantizma i klasicizma. Zasigurno je bio nepravedno zapostavljen kao pripovjedač, jer su neke njegove spisateljske ludosti (to se tada u estetskom riječniku nazivalo zaošijanost, zaumnost – što znači da je nešta ne shvatljivo zdravom razumu), razasute i kasnije gotovo u svim njegovim prozama, bile odbojne i vulgarne, ali uprkos tome imao je lijepih priča, posebno u zbirkama “Gvozdena zavesa” I “Ruski hrt”.

“Hazarski reccnik” iliti “roman leksikon u 100000 reči”, lansiran je iz Beograda kao literarna fascinacija koja je opsjenila čak i one slojeve bez ikakve čitalaccke kulture, pa je tako knjiga postala artikl kulturnog prestiža i ukras na policama, a onda se upetljao i autor agitujući da su Hazari “srpska sudbina” što je samo bilo dodatno gorivo za histeriju. Mnogi nisu ništa razumeli u tome leksikonu, zbunjeno su tumarali kroz taj lavirint pokušavajući štogod dokučiti, ali su odustajali da bi o tom širili famu o genijalnoj knjizi. Slavu toga romana gradili su oni koji ga nisu razumeli.

Danilo Kiš je bio osetljiv na lošu upotrebu priložne riječice kao; bio je gotovo razradio neku vrstu estetskog testa inteligencije za proveru pisca i njegova dara upravo na tome kako koristi riječ kao za gradnju uporednih figura i pojmova. Znao je baciti knjigu ako naiđe na loše uporedjenje, a proze Milorada Pavića vrve od besmislenih i blesavih usporedbi. Na Kišovu testu inteligencije Pavić je pao. Tek sam letimice i na preskok prelistao Pavicheve romane “Hazarski rečnik” I “Predeo slikan čajem u kojima je upravo Danilo Kiš svojom rukom poderao nesuvisla i gotovo vulgarna uporedjenja. Pavićev junak trepće “očima maljavim kao muda”; “nehotice oseti sise kao kompot od krušaka”. “Mladić je mahao obrvama kao krilima”, a neki čovjek “nije imao senku i nosio je plitke oši kao dve izgažene barice”. Kod Pavića “peć šeta ko puštena s lanca”; “vetar je pegav kao dalmatinski pas”; “levo oko je kao viljuška , desno kao nož “; “osmeh je zarobljen u bradi kao kurac u ćilibaru”; “žena grize meso iz tanjira kao da ujeda ljubavnika”; “njena su dva oka crna ko jaja kuvana na jevrejski način”, a neka je grofica “nosila napomađene brčiche ravne ko šiške i vrane ko zift, imala je dve pameti i tri uha” , a “njena baba nosila je u kosi dve majušne ćele ko dukate”; “imala je jedno uho duboko kao puž, drugo plitko ko školjka”; “dupe joj je ko dukat”; “menjala je tabane kao zmija košulju”; “kao sve mudre žene imala je izuzetno glupu pičku”; “imala je sisa koliko guzica”, itd. Etc. Ne znam je li se Kiš tada zabavljao ili ljutio, ali nakon ovig kratkog listanja možda bih mu malo proturječio, jer sam naišao i na zgodna i otkačena uporedjenja.

Bilo je nužno posebno u stalnim trvenjima s cenzorima različiti autora i njegova stajališta od onoga što govore ili zastupaju njegovi junaci. Dakako dopušteno je kroz usta junaka čuti i autoreva razmissljanja, ali mi se čini da nije razborito u intervjuima i drugim prilikama krčmiti to što je utaknuto u neki književni lik i ponavljati i ponavljati ono što je postalo svojstvo drugoga. Pavić to čini kada nastupa kao osoba i govori u svoje ime, preuzimajuchi ono što je već “prodao” svom liku. Ako ništa drugo, katkad je zgodno sačuvati neke spisateljske tajne, jer literature gode mistifikacije. U romanu “Hazarski rečnik” četvorogodišnji dječak govori da je demokratija “pičkin dim”, a kada novinar Village Voicea pita književnika Pavića šta je za njega demokratija, pisac odgovara jezikom četvorogodišnjaka iz svoga romana i ponavlja da je demokratija “pičkin dim”. Zbunjeni novinar nikako nije mogao shvatiti to značenje, ali Pavić istrajava na tome da je demokratija “pičkin dim”, te da u to ime mali narodi terorišu velike, pa se tako, po mišljenju glasovitoga književnika, Jevreji boje Palestinaca, Englezi Iraca, Srbi Albanaca!

Milorad Pavić prvi je pisac koji je uputio brzojav podrške već istorijskoj Osmoj sednici srpskih komunista (1987.), kada je Slobodan Milošević izveo puč i preuzeo vlast. Vidoslav Stevanović duhovito je primetio: “Svi telegrami podrške Osmoj sednici bili su lažni, samo je jedan među njima bio pravi: telegram književnika Milorada Pavicha.” U knjizi Ane Šomlo Hazari, ili obnova vizantiskog romana, u kojoj autorica bilježi razgovore s “piscem 21. stoleća”, Pavić proglašava Slobodana Milossevića “Svetim Savom našeg vremena”. Ana Šomlo, i sama spisateljica, sugerisala je piscu da izbaci slavopojke Miloševiću, ali on je odbio i rekao da se Nobelova nagrada ne može dobiti bez lobiranja države. Kako lobiranje nije uspelo (“Sveti Sava našeg vremena” više se bavio nekrofilijom i leševima), onda se Pavić okrenuo protiv svojega sveca i ocrnio ga citatom iz romana: “Obrni čoveka naopačke i eto Satane”.

Pavić je književnik, akademik, naučnik, član Krunskog savjeta, član srpskog PEN-a, član Societe Europeenne de Culture, predsjednik English Speaking Union za Jugoslaviju, predsednik Srpsko-ukrajinskog društva – ali sve to bi trampio za titulu vojvode. Pa ipak mu je nešto falilo za takvu titulu; premda se razmetao svojim izjavama da je “prvi put u ovom veku srbofobija jača od antisemitizma”, te da “srušeni Vukovar treba obnoviti u stilu srpskog baroka” – ali to su bili samo efekti na zatvorenoj sceni. Kritičari nacionalizma njega bi uvek tek uzgred očešali, a vele da mu “otac nacije” nikad nije bio naklonjen, te da je bio ljubomoran na njegove književne uspjehe. Valjda je jadan stoga i napisao ono da se pobjede ne isplate i da bi bolje prošao kao Turčin.

kolaž: Kiš Zoltan