ŠTAMPAJ! | ODUSTANI...

Sociologija

Romi i Drugi, Drugi i Romi

Vera Erac, 6. april 2008.
pionirov glasnik



Vera Erac, 2005 – 61/PS, jun 2006.

Knjiga "Roma and Others, Others and Roma: Social Distance" ili u prevodu "Romi i Drugi, Drugi i Romi: Socijalna Distanca" nastala je u okviru projekta "Kulturni i etnički odnosi na Balkanu – mogućnosti za regionalnu i evropsku integraciju" koji je sproveden od strane Instituta za sociologiju Filozofskog fakulteta u Nišu, a finansiran od strane Ministarstva nauke i zaštite životne sredine. Pomenuti projekat je trajao tri godine (2002 – 2004) i bio je zamišljen kao komparativni naučno-istraživački poduhvat koji je u sebi sadržavao dva podprojekta: "Romi kao transgranična etnička i kulturna grupa" i "Etnički autostereotipi i heterostereotipi i etnička distanca na Balkanu". Knjiga se sastoji iz deset članaka u kojima se teorijski istražuju navedene dve glavne teme, prikazuju rezultati nekih ranijih relevantnih istraživanja ili, pak, prikazuju preliminarni rezultati empirijskih istraživanja poduzetih u okviru pomenutih podprojekata. Podprojekti, odnosno teme koje se u njima istražuju su vrlo usko povezane, a njihove istraživačke aktivnosti se međusobno podupiru, tako da se i većina članaka može podvesti pod obe teme.

Na oba podprojekta radio je isti tročlani istraživački tim sa niškog Univerziteta predvođen profesorom Ljubišom Mitrovićem: Dr Dragoljub B. Đorđević, sociolog religije i romolog, redovni profesor na Mašinskom fakultetu u Nišu, Dragan Todorović, sociolog religije i romolog, asistent na katedri za sociologiju Filozofskog fakulteta u Nišu i Lela Milošević, sociolog morala, asistentkinja na Filozofskom fakultetu u Nišu. Svo troje autora aktivni su istraživači romske kulture i predstavljaju srž takozvane niške romološke škole.

Prva dva članka posvećena su predstavljanju osnovnih teorijskih polazišta oba podprojekta, objašnjavanju aktuelnog konteksta, pregledu ranijih istraživanja i upoznavanju sa dinamikom realizacije projekata i korišćenom metodologijom.

U istraživanju teme "Romi kao transgranična etnička i kulturna grupa" autori široko postavljaju ciljeve: osvetliti položaj Roma u socioekonomskom, pravnopolitičkom i kulturnom domenu u Srbiji, u poređenju sa Bugarskom i Makedonijom, a kao glavni zadatak ambiciozno izdvajaju definisanje modela integracije Roma u srpsko društvo. Ključno istraživačko pitanje tiče se tolerancije u odnosu na Rome. Autori ističu da je do sada često utvrđivana visoka etničko-religijska distanca u odnosu na Rome i primećuju da negativan stav prema Romima često ujedinjuje inače nesložne pripadnike većinskog i manjinskih naroda. U potrazi za optimalnim modelom integracije Roma, autori u teorijskom i hipotetičkom smislu zasnivaju istraživanje na Maks Veberovoj teoriji interkulturalizma i šemi društvene stratifikacije. Interkulturalizam, naročito u smislu otvorenosti za razmenu sa drugim kulturama je istorijska karakteristika romskog naroda. Oni su, doduše, uvek mnogo više primali, nego što su uspevali da daju i stoga se kao prvi neophodan element procesa integracije nameće potreba boljeg upoznavanja većinskog stanovništva sa odlikama ovog naroda. Kada je reč o društvenoj stratifikaciji, autori smatraju da se Romi, za razliku od drugih etničkih zajednica, mogu definisati kao etno-klasa, jer romska zajednica u celini gledano i dalje živi na granicama siromaštva i bez ikakve socijalne moći i ugleda i u društvenoj izolaciji. Romi kao nacionalna manjina žive u mnogim evropskim zemljama, tako da autori sa pravom o Romima govore i kao o jedinstvenom primeru 'evropske manjine'. Nivo integracije Roma je po autorima u uskoj vezi sa dostignutim nivoom demokratije u konkretnom društvu, tako da bi integracija kao takva trebalo da bude jedan od važnih zadataka svakog društva u tranziciji.

Druga, konkretnija i manje obuhvatno definisana tema tiče se etničkih auto/heterostereotipa i etničke distance na Balkanu. Autore zanima kako većinska populacija vidi pripadnike ostalih nacija i kako druge nacije vide pripadnike većinske populacije, koliko je to viđenje pozitivno ili negativno i u kojem stepenu se različite osobine pripisuju različitim nacijama. Kao zadatak koji bi trebalo da se nadoveže na rezultate istraživanja autori postavljaju definisanje sveobuhvatne kampanje koja bi doprinela smanjivanju jaza između većinskog i drugih naroda.

Metodološki pristup oba podprojekta uključuje korišćenje standardizovanog upitnika, analizu sekundarnih izvora (statističkih, medijskih i drugih izveštaja, podataka iz popisa, romskih publikacija...), konsultacije i razmenu sa makedonskim i bugarskim stručnjacima i kvalitativnu analizu literature u vezi sa Romima. Prvi podprojekat dodatno obuhvata i metodu direktne opservacije (boravak u mahalama), foto tehniku i audio intervjue sa reprezentativnim članovima romske, bugarske, albanske i srpske zajednice u jugoistočnoj Srbiji, dok se u drugom koriste verzije Likertove i Bogardusove skale. Karakteristike standardizovanog upitnika se ovde ne pominju, a u pojedinim člancima koji slede analiziraju se samo odgovori na neka od pojedinačnih pitanja. Primenjena Likertova skala za ispitivanje stereotipa sadrži 15 ponuđenih osobina (vredni, hrabri, pametni, osećajni, iskreni, pošteni, kulturni, čisti, ljubazni, gostoljubivi, miroljubivi, nesebični, civilizovani, vole druge narode, ponosni) i petostepenu skalu za izražavanje stepena slaganja. Modifikovana Bogardusova skala za merenje socijalne distance sadrži 7 socijalnih odnosa: 1. da stupim u brak, 2. da mi bude prijatelj, 3. da mi bude komšija, 4. da radi u istoj firmi, 5. da mi bude šef, 6. da živi u istom gradu, 7. da živi u istoj državi; i data je mogućnost biranja između 3 stepena slaganja, odnosno neslaganja – da, neodlučan, ne). I stereotipi i distanca se ispituju u odnosu na pripadnike 13 etničkih grupa: Srbi, Crnogorci, Albanci, Romi, Slovenci, Rumuni, Bugari, Hrvati, Muslimani/Bošnjaci, Vlasi, Mađari, Turci i Makedonci. Fokus je na stanovništvu jugoistočne i jugozapadne Srbije – uzorak se sastoji od 900 ispitanika romske, bugarske, albanske i srpske nacionalnosti. Nije dovoljno jasno da li se ovaj broj odnosi na ukupan uzorak na nivou celog projekta, ili je samo reč o ispitanicima koji su ispitivani upitnikom i skalama. Autori takođe navode da su delovi istraživanja izvođeni i u Bugarskoj i Makedoniji, u saradnji sa tamošnjim naučnicima i stručnjacima, međutim o tome nema pomena kasnije.

Nakon ovih opštijih razmatranja sledi članak u kojem je na osnovu beležaka ranijih retkih istraživača dat prikaz osnovnih činjenica (osnivanje kampa, broj zatvorenika, struktura stražara, likvidacija kampa, broj mrtvih, faze u pogubljivanju, svedočenja i opisi) u vezi sa stradanjima srpskih Roma za vreme drugog svetskog rata u Nišu, Kragujevcu i Leskovcu. Kada je reč o žrtvama fašizma, na Rome se vrlo često zaboravlja, jer su retki dokumenti koji svedoče o tome, a stradanja većinskih populacija su nekako uvek u prvom planu. Autor (Đorđević) na kraju izlaganja ukazuje na fenomen menjanja vere koji je bio čest tokom rata, i kojem su Romi pribegavali da bi preživeli, kao i na činjenicu zloupotrebljavanja ove situacije.

Istraživanje običaja u vezi sa sahranjivanjem tema je sledećeg članka. Autor (Đorđević) ukazuje na to da se i na osnovu toga gde Romi sahranjuju svoje mrtve može zaključivati o etničkoj i religijskoj toleranciji u društvu. Navode se četiri, opservacijom utvrđena, načina na koji Romi sahranjuju svoje mrtve: a) na svojim grobljima koja su fizički odvojena od groblja većinskog naroda, b) na svojim grobljima koja su povezana sa grobljem većinskog naroda, c) na groblju većinskog naroda, d) na nekom drugom groblju van mesta življenja.
I u ovom, kao i u okviru nekih ranijih istraživanja istog autora, ispitanici su u okviru upitnika zamoljeni da pretpostave da ranije nije bilo Roma i da ne postoji odvojeno romsko groblje u njihovom mestu i da odgovore da li bi bili protiv da se Romi sahrane na njihovom lokalnom groblju. Odgovori variraju. U Nišu ispitanici pozitivnije reaguju nego u Preševu i Bujanovcu. U istraživanju u okviru projekta o kojem je reč, mala većina ne-Roma takođe nema ništa protiv da Romi budu sahranjeni na lokalnom groblju. Autor postavlja i pitanje 'unutarromske' zabrane sahranjivanja i empirijski utvrđuje da postoji nagoveštaj da muslimanski Romi više zabranjuju sahranjivanje pravoslavnih Roma na 'svom' groblju, nego obrnuto. Takođe, utvrđeno je da Romi na ovoj teritoriji (jugoistočna i jugozapadna Srbija) uglavnom sahranjuju svoje mrtve na lokalnim grobljima, pomešano sa ostalim stanovništvom, dok u Preševu i Bujanovcu, na primer, preovlađuju izdvojena "romska" groblja. Autor zaključuje da je došlo do promene u običajima sahranjivanja kod Roma, sa jedne strane usled smanjenja segregacije, a sa druge strane zbog promena koje su nastale u njihovoj kulturi.

Sledeći članak daje pregled rezultata četiri istraživanja etničke i religijiske distance (Srbija bez Kosova i Metohije, 1999; 2. Niš, 2000; jugozapadna i jugoistočna Srbija, 2001.; Preševo i Bujanovac, 2001-02) koja su izvedena pod nadzorom D. B. Đorđevića. Prvo su dati grafički prikazi rezultata, a autor (Đorđević) zatim navodi neke od prvih i, kako sam kaže, grubih zaključaka. U istraživanju izvedenom 1999. na teritoriji Srbije bez Kosova i Metohije (u daljem tekstu KiM), ispitivana je (Bogardusovom skalom) etnička distanca prema Romima kod Srba, Muslimana, Mađara i Jugoslovena. Najveću distancu ispoljavaju Muslimani (na svim kriterijumima), pa zatim Srbi. Autor zaključuje da se etnička distanca linearno smanjuje sa društvenom udaljenošću, odnosno, da što je veća socijalna blizina, to je veća i socijalna distanca (u prilog ovom tvrđenju ide rezultat da je veća distanca prema Romima kod Srba i Muslimana, nego kod Mađara, mada nije dovoljno jasno na osnovu čega se podrazumeva da dotični Mađari nemaju dodira sa Romima, ili da ga imaju u manjem stepenu nego ispitivani Srbi i Muslimani). U Preševu i Bujanovcu ispitivana je etnička distanca (Bogardusovom skalom) prema Romima kod Albanaca i Srba i utvrđeno je visoko odbacivanje (kriterijum: stupanje u bračni odnos) za Srbe (88,4%) i još veće odbacivanje kod Albanaca (98,4%). Etnička distanca kod Srba i Albanaca je za 15% viša u odnosu na distancu utvrđenu kod Srba i Muslimana u Srbiji bez KiM. U Nišu, Preševu i Bujanovcu i jugozapadnoj i jugoistočnoj Srbiji distanca je merena i Đorđevićevom skalom ("Da li biste prihvatili da se vaša ćerka, sin, sestra, brat... venčaju sa Romom? Da li biste vi sami sklopili brak sa Romom? Ponuđeni odgovori: samo ako je iste vere, bez obzira na veru, čak ni kada bi bio iste vere ili verske pripadnosti). Autor upozorava da je etnička i religijska distanca na primeru stupanja u bračni odnos sa pripadnikom romske nacionalnosti merena Bogardusovom i Đorđevićevom skalom ekstremno visoka i uvek iznad 70%. Merena Bogardusovom skalom, etnička distanca prema Romima kao komšijama opada od Srba i Albanaca (zajedno) iz Preševa i Bujanovca, preko Srba i Muslimana (zajedno) iz Srbije bez KiM, do Albanaca (odvojeno) iz Preševa i Bujanovca. Indirektno mereno Đorđevićevom skalom, koristeći tvrdnju "U potpunosti se slažem da je za Rome bolje da žive u njihovim mahalama, nego da se mešaju sa drugima", socijalna distanca prema Romima kao komšijama se smanjuje od građana Niša, preko Srba i Muslimana (zajedno) iz Srbije bez KiM do Srba iz Preševa i Bujanovca. A, mereno istom skalom, nijedan Albanac nije izrazio distancu prema Romima kao komšijama.

Sumirajući rezultate Đorđević ističe postojanje veoma visoke etničko-socijalno-religijske distance prema Romima među Srbima, Muslimanima i Albancima. Najveća distanca je utvrđena u slučaju stupanja u brak – uvek viša od 70%, a u nekim slučajevima i 98,4%. Takođe, visoka distanca utvrđena je i kada je u pitanju prihvatanje Roma kao šefa (od 48,5% do 93,5%). Uvek se lakše prihvata Rom kao prijatelj, nego kao nadređeni. Među Srbima, Muslimanima i Albancima etnička i socijalna distanca prema Romima kao komšijama nije nikad viša od 50%. Potvrđeno je da etnička distanca opada sa udaljenošću, mada ne uvek linearno.

Stiče se utisak da je u okviru prikazana četiri istraživanja sakupljena velika količina empirijskih podataka koji bi ipak mogli biti preglednije prikazani. Sem toga, tumačenje rezultata i njihovo povezivanje kao da je tek dotaknuto.

Naredni članak prikazuje rezultate ispitivanja socijalne distance kod Roma iz jugoistočne i jugozapadne Srbije prema pripadnicima drugih nacija, sprovedenog 2001. godine na reprezentativnom uzorku od 700 Roma i 300 ne-Roma (200 Srba i 100 Muslimana). Korišćen je standardizovani upitnik koji je pored setova pitanja koja su bila samo za Rome, ili samo za ne-Rome, sadržavao i Bogardusovu skalu socijalne distance sa 7 socijalnih odnosa i trostepenim izražavanjem slaganja. Ispitivana je distanca prema 13 nacija: Crnogorci, Hrvati, Makedonci, Srbi, Bosanci, Slovenci, Romi, Bugari, Albanci, Mađari, Muslimani, Rumuni i Turci. Najizraženiju distancu Romi manifestuju prema Albancima na svim kriterijumima, odnosno u svim odnosima bliskosti (72,8% - stupanje u brak, 44,6% život u zajedničkoj državi). Nakon toga najveću distancu Romi ispoljavaju, i to skoro u nepromenjenom redosledu na svim kriterijumima, prema Turcima, Hrvatima, Muslimanima i Bosancima. Najmanja distanca ispoljava se u odnosu na Crnogorce i Makedonce, i pripadnike većinskog – srpskog naroda. Autori (Đorđević, Todorović i Milošević) visoku ispoljenu distancu tumače pokušajem Roma da se uklope u svoju sredinu koja jeste puna predrasuda i stereotipa i ukazuju na neophodnost novih istraživanja koja će pokušati da osvetle ovu pojavu i daju odgovor na to da li se radi o Romima bliskoj mimikriji te priklanjanju kulturnom modelu većinske zajednice ili je u pitanju pravi izraz netolerancije romskog naroda.

U sledećem članku i dalje je u fokusu odnos Roma prema "drugima". Autor (Đorđević) prikazuje rezultate istraživanja sprovedenog 2003. u okviru projekta o kojem je u knjizi reč, u jugoistočnoj Srbiji na uzorku od 600 ispitanika (Srbi, Romi, Bugari i Albanci) od kojih su 109 bili Romi. Korišćen je standardizovani upitnik, sa setom pitanja za Rome i setom pitanja za ne-Rome. Utvrđeno je da je većina ispitanih Roma muslimanske vere, a iza njih slede protestanti. Autor podvlači značaj fenomena protestantizacije i njegovu aktuelnost u ispitivanom regionu, kao i potrebu za podrobnijim istraživanjima. Takođe, dobijen je i podatak, kao i u ranijim autorovim istraživanjima, da su Romi religiozniji u odnosu na druge. Sa druge strane, Romi su veoma tolerantni u religijskom smislu i spremni za zajedničko upražnjavanje verskih obreda i običaja sa neromskim vernicima (78,7% ispitanih). Na osnovu odgovora ispitanika, Romi se uglavnom sahranjuju na romskom groblju koje je fizički odvojeno od drugih, što je po autoru isto svojevrstan pokazatelj etničke i religijske distance u odnosu na Rome, ali se mora tumačiti u kontekstu drugih pokazatelja, odnosno kombinovati sa drugim instrumentima za merenje pojave. Merena uz pomoć pitanja u vezi sa spremnošću da se primi krv, distanca nije toliko velika – više od polovine bi primilo krv od ne-Roma (60,2% u svakom slučaju, a uključujući i nesigurne i one koji bi pristali samo u situaciji opasnoj po život – 97,2%). Sa druge strane manje od pola ispitanih (41,6%) ne-Roma bi u svakom slučaju pristalo da primi romsku krv (nesigurnih je 21,9%, a onih koji bi na to pristali samo u krajnjem slučaju je 26,4%). Velika većina ispitanih Roma misli da su odnosi sa ne-Romima vrlo dobri ili zadovoljavajući. (27,6 vrlo dobri, a 65,7% zadovoljavajući).

Sledeći članak "Socijalna distanca Roma iz jugoistočne Srbije prema Srbima, Bugarima i Albancima" takođe prikazuje rezultate iz istog velikog, najnovijeg istraživačkog projekta (2003 godina, 600 ispitanika, od kojih 109 Romi). Korišćene su opisane Bogardusova i Likertova skala. Najmanju distancu Romi ispoljavaju prema Srbima, nešto veću prema Bugarima, a ubedljivo najveću prema Albancima. 68,6% ispitanika bi prihvatilo brak sa pripadnikom srpskog nacionalnosti, dok bi 66,0% odbilo brak sa Albancem. Teže se prihvata da osoba druge nacionalnosti bude šef nego prijatelj. Autor to povezuje sa nasleđem iz socijalističkog perioda organizacije posla. Kada su u pitanju stereotipi, više od 4/5 Roma smatra da su Srbi vredni, hrabri, inteligentni, dobro vaspitani, čisti, gostoljubivi i ponosni. Bugarima se ne pripisuje toliko mnogo pozitivnih osobina kao Srbima, a generalno postoji visok stepen neodlučnosti po pitanju svih osobina. Više od ½ pozitivnih odgovora dati su za osobine "vredni", "inteligentni", "ponosni", a naveća sumnja (procenat negativnih odgovora) izražena je kada je u pitanju bugarsko poštenje, dok je najveći procenat neodlučnosti u vezi sa sledećim osobinama: "nesebični", "civilizovani", "vole druge narode". Više od polovine ispitanih Roma Albance ocenjuju kao vredne, poštene i ponosne, a najniži procenti su na osobinama "čisti", "miroljubivi", "nesebični", "civilizovani" i "vole druge narode". Radi omogućavanja dalje analize i ukrštanja sa nezavisnim varijablama, dobijeni podaci su dalje transformisani - bodovanjem svakog neprihvatanja nekog odnosa za svakog ispitanika dobijen je stepen distanciranja (0 do 7). Utvrđeno je da romske žene pokazuju veću distancu nego muškarci, najmanju prema Srbima, a najveću prema Albancima. Najtolerantnija kategorija su Romi u uzrastu od 40 do 49 godina, a distanciraju se više neobrazovani i siromašniji, mada su oni ujedno i dominantni u uzorku. Religiozni su tolerantniji, mada je uzorak mali, a podaci nisu jednoznačni.

"Pozadinske pretpostavke za integraciju Roma" je članak koji se bavi pokušajem daljeg definisanja generalne strategije i konkretizovanjem specifičnih mehanizama integracije Roma u društvo i njihove emancipacije. Autor (Đorđević) se zalaže za model integracije koji počiva na Maks Veberovoj teoriji interkulturalizma i na šemi socijalne stratifikacije. Romi već primenjuju interkulturalističku praksu, mada toga često nisu ni svesni. Neophodna je sinhronizovana akcija na svim važnim planovima – socioekonomskom, pravno-političkom i kulturnom. 2002. godine izvršeno je preliminarno testiranje mišljenja oko 2108 ispitanika, građana jugoistočne Srbije u vezi sa pitanjima koja se tiču integracije. U vezi sa pitanjem da li su Romi etno-klasa (uz dato objašnjenje) mišljenje ispitanika je podeljeno. Kao aktere promene položaja Roma, većina ispitanika vidi neophodnost udruživanja snaga između Roma, većinske zajednice i države. Značajan je podatak da svega 8,2% ispitanika smatra da položaj Roma ne treba uopšte menjati. Pokazalo se da afirmativna akcija, ili pozitivna diskriminacija nije podržana od strane većine ispitanika. Skoro potpuna većina ne odobrava ponašanje skinheda (94,8%). Dve trećine ispitanika pokazuju religioznu tolerantnost i nemaju ništa protiv da sa Romima iste nacionalnosti praktikuju verske obrede. Nešto manje od polovine ne-Roma bi bezuslovno prihvatilo da primi krv od Roma. Autor naglašava značaj pojave tzv. geto-svesti koja ima dugoročne posledice na kulturne obrasce i mogućnost integracije. Nešto više od polovine ispitanika smatra da bi za Rome bilo bolje da žive van svojih geto naselja. Većina odbacuje ideju isterivanja Roma iz grada ili države. Autor zaključuje da pretpostavke na kojima počiva predloženi model integracije Roma nailaze na slaganje kod ispitanog dela većinske populacije, što posredno ukazuje na spremnost na zajednički život.

Poslednji članak prikazuje rezultate iz ugla Srba – utvrđenu etničku distancu i stereotipe prema 13 naroda. Srbi se najviše distanciraju u odnosu na Albance, Bošnjake/Muslimane, Rome, Hrvate i Turke, a najmanje u odnosu na Makedonce, Grke i Crnogorce. I ovde je najveća distanca utvrđena kada su u pitanju spremnost na prihvatanje stupanja u brak i "da mi bude pretpostavljeni". Autorka (Lela Milošević) se slaže sa nekim ranijim autorima koji slične nalaze objašnjavaju činjenicom da je neke javne/formalne odnose teže prihvatiti nego privatne, jer se pojedinac tada ne opaža više kao pojedinac već kao predstavnik celog naroda ili jer je takve odnose teže ili nemoguće prekinuti. Najnegativniji su stereotipi prema Romima i Albancima. Romi se vide kao nečisti, nekulturni, necivilizovani, kukavice, lenji i neiskreni. Albanci se takođe vide kao narod koji nije civilozovan i miroljubiv, ne voli druge narode, i nije kulturan i čist. Autorka zaključuje da opažanje drugih naroda od strane Srba nije jednodimenzionalno, jer se, iako u manjoj meri, pripisuju i pozitivne osobine sem negativnih: tako se Albanci ocenjuju kao vredni, ponosni i druželjubivi, a Romi kao osećajni, miroljubivi i gostoljubivi. Distanca, odnosno prihvatanje/neprihvatanje socijalnih odnosa korelira sa biranim osobinama. Ukrštanjem podataka o distanci sa nezavisnim varijablama utrđeno je da postoji korelacija kada su u pitanju mesto življenja, profesija i obrazovanje. Autorka dobijene rezultate dovodi u vezu sa trenutnom socijalno-ekonomskom situacijom i političkim kontekstom, zaključujući kako je neophodno nastaviti proces razvoja u pravcu etničke tolerancije kroz socijalne, obrazovne i političke programe, koristeći i snagu medija.

Generalno govoreći, iako se radi, kako i sami autori naglašavaju, o preliminarno izloženim rezultatima obimnog istraživačkog projekta, knjizi nedostaje sistematičnost, preglednost i jasnoća u davanju osnovnih informacija koje se tiču teorijskog okvira, metodološke postavke, samog izvođenja istraživanja i izlaganju rezultata. Ključni pojmovi zaslužuju bolje objašnjenje i razgraničavanje, što se u prvom redu odnosi na pojam distance. Na nivou cele knjige nedostaje pokušaj preciznijeg definisanja ovog pojma, a stiče se utisak da autori implicitno ovom pojmu pripisuju veću sveobuhvatnost i u njega smeštaju i pojave koje izlaze iz okvira njegove operacionalne definicije. Činjenica da se mnogi podaci ponavljaju iz jednog članka u drugi utiče na smanjenje pristupačnosti knjige i čitaoca nekad dovodi u nedoumicu, jer ne zna o kojem navođenom istraživanju je reč – da li se radi o nekom prethodnom istraživanju istih autora, ili se radi o istraživanju koje se prikazuje u ovoj knjizi... Fusnote kojih ima previše i od kojih se neke pojavljuju na više mesta takođe doprinose nezgrapnosti štiva. S obzirom na to da je veza među člancima vrlo uska, možda bi bilo bolje i ekonomičnije predstaviti sve ključne pojmove i sumirati sva prethodna istraživanja na jednom mestu. Uvodna dva članka donekle predstavljaju pokušaj u ovom pravcu, ali nedovoljan. Isto tako, čitalac ostaje uskraćen za jedan finalni članak u okviru kojeg bi autori barem pokušali da daju objedinjeno i obuhvatnije tumačenje podataka. Još jedna mana knjige koja neumitno otežava čitanje je nekvalitetan prevod na engleski jezik.

Sa druge strane, mora se reći da "Romi i Drugi, Drugi i Romi: Socijalna Distanca" i pored navedenih nedostataka predstavlja značajno delo, jer je jedno od retkih koje se direktno bave odnosom prema Romima i odnosom Roma prema drugima. U situaciji kada naročito nedostaju istraživanja koja će ispitivati stavove i mišljenje Roma, doprinos ove knjige je dragocen, a sama knjiga dobija na značaju ako se fokusiramo na pitanja koja otvara. Između ostalog, neophodno bi bilo proveriti dobijene nalaze, pokušati iscrpnija ukrštanja sa dodatnim varijablama, sociodemografskim i psihološkim, pronaći prikladnija tumačenja i kontrolisati intervenišuće faktore od kojih je jedan sigurno sklonost davanju socijalno poželjnih odgovora. S obzirom na manjak sličnih istraživanja i na mnoštvo pitanja na koja treba naći barem neke od odgovora, može se reći da je prava vrednost ove knjige upravo u podsticanju daljih istraživanja.