"Sahranite me uspravno, ceo sam život proveo na kolenima"
Manuš, romski aktivista iz Bugarske




Uvod

"Sahranite me uspravno – Cigani i njihov put" je delo kolažnog tipa, koje se teško može svrstati u jedan žanr. Autorka Izabel Fonseka, američka novinarka, upoznaje čitaoca sa širim društvenim kontekstom tranzicijske Istočne Evrope, objedinjujući stilove, pristupe i izvore podataka, kombinujući autobiografsko i historiografsko, literarno i naučno, putopisno i esejističko, i istovremeno pružajući priliku da se stekne celovit i slojevit uvid u kulturu Roma, počevši od momenata svakodnevice, preko odlika jezika, verovanja, običaja, rituala, sujeverja, porodičnih odnosa, obrazaca ponašanja u zajednici i u odnosu na "druge", teorija o poreklu, istorije ispunjene progonima i stigmatiziranjem do aktuelnih nastojanja romskih aktivista. Fonseka polazi od sopstvenog iskustva, koje stiče krećući se među Romima, manje i više obrazovanim i situiranim, od najsiromašnijih izbeglica do uglednih vođa i aktivista u Albaniji, Rumuniji, Mađarskoj, Poljskoj, Češkoj, Slovačkoj, pa i Nemačkoj, pokušavajući da zadrži objektivnost i pruži koliko-toliko realnu sliku o predrasudama, stereotipima i tradicionalnim stegama i na jednoj i na drugoj strani, odnosno, među Romima i među onim "drugim". Autorkino istraživanje, u vidu niza kraćih i dužih putovanja, smešteno je u period između 1991. i 1995. godine.

Moglo bi se reći da ova knjiga sadrži i elemente naučne studije, jer je delom zasnovana na prikupljanju, analizi i povezivanju podataka, uz saradnju i konsultovanje ostalih istraživača romske kulture i temeljno proučavanje raznorodne literature o Romima. Doživljaji, impresije, pretpostavke i anegdote često služe kao polazna osnova, koja dobija na snazi povezivanjem sa pouzdanijim saznanjima iz literature. U svom poduhvatu prikazivanja specifičnosti jednog naroda, koji je vekovima bio ili nevidljiv i zanemarivan ili napadan i žrtvovan, Fonseka uspeva da se suzdrži od suvišne patetike i romantiziranja, što je česta klopka u koju upadaju oni koji se bave "romskim pitanjem".

Interesantno je da se, počevši od samog naslova, autorka odlučuje da u svojoj knjizi češće koristi naziv "Cigani", nego "Romi", imajući u vidu uvredljivu konotaciju ovog naziva i njegovo nepostojanje u samom romskom jeziku. Istraživači navode da je prvo imenovanje Roma zabeleženo 1100. godine, kada su nazivani Atsincana po osnovi grčke reči "athigganien", što znači "ne dirati", koja je u narodu transformisana u atsinganein, da bi dobila definitivan oblik "Ciganin". Danas je naziv Rom sve prihvaćeniji, a u skladu sa tim i romski jezik se naziva Romani (Mitrović A., Zajić G., 1998). U mnogim jezicima "cigansko" se povezuje sa "prevarantskim", "skitničarskim", "lopovskim", "nepouzdanim"... Sa druge strane, a to objašnjava i autorkino opredeljenje, neki Romi ovaj naziv ne smatraju uvredljivim, jer je toliko uvrežen i predstavlja sinonim za svirače, trgovce stokom, kovače i sl, kao i zbog toga što smatraju da im novo ime neće promenti način na koji ih ljudi doživljavaju.


Struktura knjige

Knjiga je podeljena na devet celina: jednu uvodnu i osam glavnih celina. Uvodna celina ili poglavlje bavi se životom i sudbinom Bronislave Vajs, zvane Papuša, jedne od najvećih ciganskih pevačica i pesnikinja, koja je živela u Poljskoj tokom 20. veka. Sledeća celina kroz osam potpoglavlja daje prikaz autorkinog života među albanskim ciganima tokom leta 1992. kada Fonseka provodi nešto više od mesec dana živeći u kući romske porodice Duka u Tirani. Drugo poglavlje nosi naziv "Hindupen" što bi se moglo prevesti kao "indijstvo" – i, kao što se po nazivu da naslutiti, ovo poglavlje se bavi istraživanjem porekla Roma, odnosno, njihove povezanosti sa Indijom i današnjih sličnosti u društvenoj strukturi, ritualima i običajima između ova dva naroda. Treće poglavlje upoznaje nas sa različitim sudbinama bugarskih Roma, prisilnom asimilacijom i romskom borbom za opstanak. Četvrto poglavlje ili celina sastoji se iz pet potpoglavlja koja se bave prikazom prošlog i sadašnjeg života rumunskih Roma. Peto poglavlje istražuje problematiku romskog izbeglištva, bežanja od progona i susretanja sa novim neprihvatanjem u drugim istočnim i zapadnim zemljama. U šestom poglavlju autorka daje prikaz istorijata raznih pokušaja nasilne asimilacije Roma, kao i surovih zakona koji su protiv njih donošeni u raznim vremenima i zemljama. Sedmo poglavlje podseća nas na činjenicu da su i Romi velike žrtve II svetskog rata, iako nikad u prvom planu. Osmo i poslednje poglavlje zaokružuje knjigu kroz predstavljanje životnog toka jednog od rumunskih romskih aktivista, sumiranje postignutih uspeha u borbi za poštovanje romskih prava i ukazivanje na potencijalne opasnosti i izazove koji predstoje ovom narodu koji tek postaje narod.

Iako se fokusi na određene teme i događaje razlikuju u različitim celinama, u mnogima se autorka istovremeno spontano i asocijativno dotiče dodatnih pitanja i činjenica, ocrtavajući postepeno sa svih strana karakteristike romske istorije i kulture u širokom smislu.


Kroz poglavlja

U uvodnom poglavlju, kroz priču o Papuši, poljsko-romskoj pesnikinji i pevačici, autorka nas upoznaje sa nekim od odlika romske kulture – saznajemo kakav je život Cigana nomada u Poljskoj, shvatamo ozbiljnost sukoba između kolektivnog i individualnog u romskoj kulturi, pritiska da se ostane odan tradicionalnim vrednostima od kojih je jedna sažeta u "mi protiv sveta".

Papuša je bila pismena, što je i dalje vrlo retko među romskom populacijom, a naročito ženama. Na primer, ako pogledamo situaciju u našoj zemlji, odnosno, u jednoj od njenih prethodnih faza, SR Jugoslaviji, 63% Roma je bez osnovne škole, 8% je sa završenom srednjom školom, dok višu i visoku školsku spremu ima manje od 1% Roma. Moguće je da su podaci još katastrofalniji, ako se uzme u obzir da i među onima koji završe školu ima polupismenih, jer se "provlače" kroz razrede, kao i to da se procenti školovanih smanjuju ako se u obzir uzmu realne cifre o broju Roma, koje je veoma teško utvrditi (Mitrović A., Hrnjica S. i Stojanović J., 2003). Interesantno je i to da u romskom jeziku čak i nema prave reči za čitati ili pisati, već se posuđuju reči iz drugih jezika ili koriste druge romske reči koje mogu poslužiti, kao što su rezbariti, davati uvis i sl... Romski jezik, drugačiji od jezika većinskog stanovništva, za Rome je veoma bitan jer spada u jednu od strategija preživljavanja – "koliko god da učiš romski, mi ćemo za svaku reč koju ti naučiš imati još jednu koju ti nećeš znati", autorki govori jedan romski aktivista. U strategiju preživljavanja spada i tradicija laganja gadža (romski naziv za neroma). To laganje je često i sasvim benigno, jer se gadži govori ono što se misli da on želi čuti, ono što bi ga moglo razveseliti i zabaviti. Romski pripovedači mogu biti vešti i maštoviti, a istinitost priče je pre u vezi sa živopisnošću pripovedačkog stila nego sa samim činjenicama. Tajnost, pogrešno prikazivanje, skrivanje običaja i zataškavanje prošlosti pomažu da se zajednica održi. Odnos Roma prema gadžama tradicionalno je u mnogim slučajevima opterećen verovanjem da su gadže opasni i da im ne treba verovati, već ih izbegavati, sem kod sklapanja poslova. Odanost sopstvenoj zajednici je nešto što je isto tako karakteristično za Rome, ali sa druge strane, mali korak u pravcu različitosti (svojim višim obrazovanjem ili modernijim vrednostima) može dovesti do toga da pojedinac bude opažen kao drugačiji i samim tim dovodi se u pitanje njegova pripadnost zajednici. Nasuprot romantičnoj predstavi o slobodnom ciganskom duhu, emancipacija i "oslobađanje" pojedinca nisu dozvoljeni, jer ugrožavaju očuvanje zajednice. Interesantno je i to da, iako su Romi od strane neroma uglavnom opažani kao jedinstveni, među njima postoje razlike – počevši od razlika među plemenima i zanatskim grupama koje se dodatno usložnjavaju prihvatanjem odlika kultura zemlje u kojoj konkretna zajednica živi.

Papušine pesme su tužne i melanholične, o nepostojanju doma i o dugom putu (lungo drom) bez određenog cilja. Za mnoge ciganske pesme karakteristične su čežnja i nostalgija. Autorka smatra da je nostalgija ciganske pesme opterećena fatalizmom. Te pesme su "visoko stilizirani destilati kolektivnog iskustva" kojima je teško odrediti poreklo ili starost jer govore o ljudima koji žive van istorije.

Papuša najviše stvara oko pedestih godina prošlog veka i tada je i primećuje poljski pesnik Jerži Ficovski, koji objavljuje njene pesme, čime dovodi do toga da ona bude prognana iz romske zajednice, jer je sarađivala sa gadžom. Papušu Romi optužuju da je doprinela i kampanji za prisilno zaustavljanje Roma koja se u to vreme vodila u Poljskoj u cilju prekida njihovog tradicionalnog načina života. Njena stvarna krivica nije toliko ni bitna, šteta je učinjena i ona neko vreme provodi u psihijatrijskoj bolnici, a nakon toga živi izolovana sve do svoje smrti 1987. godine. 1984. Ficovski kritički analizira rezultate poljskog demografskog eksperimenta sa Romima, i zaključuje da se broj nepismenih znatno smanjio, ali sa druge strane da se devojčice udaju rano i napuštaju školu, a malobrojni dobro obrazovani pojedinci obično napuštaju romsku zajednicu; tradicionalni zanati su nestali...

Autorka se dotiče još nekih specifičnosti, kao što su kratak životni vek, visok procenat nezaposlenosti, loši uslovi stanovanja, visok natalitet, koji donekle variraju od zemlje do zemlje, ali uglavnom su opšteprisutne odlike romskog stanovništva. Na primer, ako pogledamo starosnu strukturu romske populacije u Srbiji po podacima iz 1991: najbrojnija starosna grupa su deca do 14 godina, a više od polovine romskog stanovništva mlađe je od 25 godina, dok je udeo stanovništva starijeg od 60 godina manji od 5% (Mitrović A., Zajić G., 1998).

Stereotipa ima i na jednoj i na drugoj strani, opominje autorka. Interesantno je da se istraživači tradicionalno više bave ispitivanjem predrasuda i stereotipa koji postoje među neromima, a ne u tolikoj meri ispitivanjem postojanja stereotipa među samim Romima. Jedno od retkih novijih istraživanja kod nas pokazuje da većina ispitanih Roma zapravo ima pozitivno mišljenje o Srbima, iskazano kroz najčešće biranje pozitivnih osobina na Likertovoj skali, kao što su - vredni, hrabri, inteligentni, dobrih manira, čisti, gostoljubivi i ponosni. (Todorović D., 2004).